Coronavirus (COVID-19): Triệu chứng, lây truyền, phòng ngừa

Có một cảm giác mà hầu như ai cũng từng trải qua trong vài năm qua: họng hơi rát, đầu nhẹ nhàng, và ngay lập tức tự hỏi “Liệu mình có bị COVID không?”. Khi virus SARS-CoV-2 liên tục biến đổi và các triệu chứng thay đổi theo từng biến thể, việc phân biệt COVID-19 với cảm lạnh thông thường trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Tổng số ca nhiễm toàn cầu: hơn 700 triệu (WHO) ·
Tổng số ca tử vong: hơn 7 triệu ·
Số biến thể đáng chú ý: 5 (Alpha, Beta, Gamma, Delta, Omicron) ·
Tỷ lệ tiêm chủng toàn cầu ít nhất 1 liều: hơn 70% dân số (WHO) ·
Thời gian ủ bệnh trung bình: 5–6 ngày

Bảng dưới đây tóm gọn sáu thông tin cốt lõi về COVID-19, từ tên virus đến vaccine – tất cả đều dựa trên dữ liệu từ các tổ chức y tế quốc tế.

Làm sao biết bị covid?

Trong thời đại mà mỗi cơn ho đều đáng nghi, việc xác định chính xác mình có mắc COVID-19 hay không là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Tin tốt là có hai cách chính để trả lời câu hỏi này: xét nghiệm và theo dõi triệu chứng lâm sàng.

Xét nghiệm COVID-19: loại nào?

• RT-PCR: Phương pháp chuẩn vàng, độ chính xác cao, phát hiện RNA của virus. Thời gian trả kết quả từ vài giờ đến 2 ngày.
• Test nhanh kháng nguyên: Cho kết quả trong 15-30 phút, độ nhạy thấp hơn PCR nhưng hữu ích để sàng lọc nhanh.

Cả hai phương pháp đều được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị. Nếu bạn có triệu chứng hoặc tiếp xúc gần với người nghi nhiễm, hãy xét nghiệm càng sớm càng tốt.

Triệu chứng lâm sàng thường gặp

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), các triệu chứng COVID-19 có thể thay đổi theo biến thể mới và tùy tình trạng tiêm chủng. Tuy nhiên, một số dấu hiệu phổ biến bao gồm:

• Sốt hoặc ớn lạnh
• Ho khan
• Khó thở
• Đau họng, nghẹt mũi hoặc chảy mũi
• Mất vị giác hoặc khứu giác
• Mệt mỏi, đau cơ hoặc đau người
• Đau đầu
• Buồn nôn, nôn hoặc tiêu chảy

Điểm khác biệt quan trọng: Mất vị giác hoặc khứu giác và khó thở thường gợi ý COVID-19 hơn là cúm mùa, theo Văn phòng WHO khu vực Đông Địa Trung Hải (WHO EMRO).

Khi nào nên tự theo dõi và cách ly

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị: nếu bạn có triệu chứng hô hấp hoặc đã tiếp xúc gần với ca bệnh, hãy tự theo dõi tại nhà và tránh tiếp xúc với người khác. Đeo khẩu trang vừa khít nếu phải ở gần người khác.

Đối với ca có triệu chứng, thời gian cách ly tối thiểu là 10 ngày sau khi khởi phát triệu chứng, cộng thêm ít nhất 3 ngày không còn triệu chứng (không sốt hoặc triệu chứng hô hấp), theo hướng dẫn của Văn phòng WHO khu vực Đông Địa Trung Hải (WHO EMRO).

Hệ quả rõ ràng: nếu bạn là người đi làm hoặc có người thân sống chung, việc hiểu đúng thời gian cách ly sẽ giúp bạn bảo vệ gia đình và đồng nghiệp khỏi nguy cơ lây nhiễm.

Biểu hiện của Covid mới nhất?

Các biến thể SARS-CoV-2 không chỉ khác nhau về khả năng lây lan mà còn về bức tranh triệu chứng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác nhận rằng các biện pháp phòng ngừa cơ bản vẫn có hiệu quả với mọi biến thể, nhưng triệu chứng có thể thay đổi đáng kể.

Triệu chứng điển hình của biến thể Omicron

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các triệu chứng thường gặp nhất của các biến thể đang lưu hành hiện nay là sốt, ớn lạnh và đau họng. Omicron thường gây triệu chứng nhẹ hơn ở đường hô hấp trên, ít gây tổn thương phổi nặng hơn so với các biến thể trước.

• Đau họng
• Sổ mũi hoặc nghẹt mũi
• Nhức đầu
• Mệt mỏi nhẹ

Sự khác biệt so với các biến thể trước

Với biến thể Delta, người bệnh thường gặp sốt cao, ho khan và mất khứu giác rõ rệt hơn. Trái lại, Omicron khiến đau họng và sổ mũi phổ biến hơn, dễ bị nhầm với cảm lạnh thông thường. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) lưu ý rằng mất vị giác hoặc khứu giác vẫn có thể xảy ra nhưng ít gặp hơn so với các biến thể trước.

Triệu chứng ở nhóm nguy cơ cao

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị người thuộc nhóm nguy cơ cao – người cao tuổi, người có bệnh nền (tim mạch, đái tháo đường, hô hấp mãn tính) – nên tránh không gian đông đúc hoặc kém thông gió. Nếu không thể tránh, hãy đeo khẩu trang vừa khít.

Ở nhóm này, triệu chứng có thể tiến triển nhanh thành suy hô hấp. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm khó thở, đau hoặc tức ngực, lú lẫn, và môi hoặc mặt tím tái.

Bị covid bao lâu thì hết?

Thời gian hồi phục sau COVID-19 phụ thuộc vào nhiều yếu tố: tuổi tác, tình trạng miễn dịch, biến thể gây bệnh và mức độ tiêm chủng. Tuy nhiên, một khung thời gian chung đã được xác định qua dữ liệu từ Văn phòng WHO khu vực Đông Địa Trung Hải (WHO EMRO).

Thời gian hồi phục trung bình

• Ca nhẹ (ở nhà): đa số khỏi sau 1–2 tuần.
• Ca trung bình – nặng: có thể mất từ 3–6 tuần để hồi phục hoàn toàn, đặc biệt nếu có tổn thương phổi.
• Ca không triệu chứng: thời gian cách ly 10 ngày tính từ xét nghiệm dương tính ban đầu, theo Văn phòng WHO khu vực Đông Địa Trung Hải (WHO EMRO).

Yếu tố ảnh hưởng đến thời gian khỏi bệnh

Ba yếu tố chính quyết định tốc độ hồi phục:

1. Tuổi tác: người trẻ khỏe hồi phục nhanh hơn.
2. Bệnh nền: tiểu đường, tim mạch, bệnh phổi mãn tính kéo dài thời gian hồi phục.
3. Tình trạng tiêm chủng: người đã tiêm đủ liều vaccine thường ít triệu chứng nặng và hồi phục nhanh hơn.

Khi nào cần nhập viện?

Dấu hiệu cảnh báo cần nhập viện ngay:

• Khó thở hoặc thở gấp
• Đau tức ngực kéo dài
• Lú lẫn hoặc không tỉnh táo
• Môi, mặt hoặc đầu ngón tay tím tái
• Sốt cao trên 39°C không đáp ứng với thuốc hạ sốt

Hệ quả thực tế: Một người Việt Nam 40 tuổi, khỏe mạnh, đã tiêm vaccine, sẽ khỏi COVID-19 sau 7–10 ngày. Nhưng nếu người đó đồng thời mắc bệnh đái tháo đường type 2 không kiểm soát tốt, thời gian hồi phục có thể kéo dài gấp đôi và nguy cơ biến chứng tăng cao.

Covid-19 lây truyền như thế nào?

Hiểu đúng đường lây truyền là chìa khóa để phòng ngừa hiệu quả. COVID-19 lây từ người sang người qua ba con đường chính, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Đường lây chính: giọt bắn và khí dung

• Giọt bắn: Khi người nhiễm ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc hát, các giọt bắn chứa virus phát tán trong không khí và có thể lây cho người ở gần.
• Khí dung: Trong không gian kín, kém thông gió, virus có thể tồn tại dưới dạng khí dung (aerosol) trong nhiều phút, làm tăng nguy cơ lây nhiễm ngay cả khi giữ khoảng cách 2 mét.

Lây lan qua bề mặt và tiếp xúc gần

Mặc dù ít phổ biến hơn, virus có thể tồn tại trên bề mặt như tay nắm cửa, điện thoại hoặc bàn ghế trong vài giờ đến vài ngày. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước hoặc dung dịch sát khuẩn tay có cồn để giảm nguy cơ này.

Thời gian ủ bệnh và khả năng lây

Thời gian ủ bệnh trung bình là 5–6 ngày, trong khoảng 2–14 ngày. Điều đáng lo ngại: người nhiễm có thể lây virus từ 1–2 ngày trước khi xuất hiện triệu chứng. Đây là lý do tại sao một người không có dấu hiệu ốm vẫn có thể vô tình truyền bệnh cho người khác.

Để giảm rủi ro, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, bỏ khăn giấy ngay sau khi dùng và vệ sinh tay. Đồng thời, cải thiện thông gió trong nhà bằng cách mở cửa sổ và cửa ra vào để tăng luồng không khí tự nhiên.

Cách phòng ngừa Covid-19 hiệu quả?

Phòng ngừa COVID-19 không chỉ dựa vào một biện pháp duy nhất mà là sự kết hợp đồng bộ các lớp bảo vệ. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhấn mạnh rằng không có một can thiệp đơn lẻ nào đủ để ngăn chặn hoàn toàn sự lây lan.

Vaccine và tiêm nhắc lại

Vaccine COVID-19 là công cụ mạnh nhất để giảm nguy cơ mắc bệnh nặng và tử vong. Các loại vaccine chính gồm:

• mRNA (Pfizer-BioNTech, Moderna)
• Vector virus (AstraZeneca, Johnson & Johnson)
• Protein tái tổ hợp (Novavax, Sanofi-GSK)

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiệu quả của vaccine có thể giảm theo thời gian và đối với các biến thể mới, vì vậy tiêm nhắc lại (booster) là cần thiết để duy trì bảo vệ.

Đeo khẩu trang và rửa tay

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị đeo khẩu trang vừa khít ở nơi đông đúc, không gian kín hoặc kém thông gió, và khi bạn có triệu chứng. Khẩu trang N95 hoặc khẩu trang y tế mang lại mức bảo vệ tốt nhất.

• Rửa tay bằng xà phòng và nước trong ít nhất 20 giây.
• Hoặc dùng dung dịch sát khuẩn tay có cồn (nồng độ cồn tối thiểu 60%).

Thông gió và giữ khoảng cách

Cải thiện thông gió là biện pháp hiệu quả, đặc biệt trong mùa lạnh khi mọi người ở trong nhà nhiều hơn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) gợi ý mở cửa sổ và cửa ra vào để tăng luồng không khí tự nhiên. Giữ khoảng cách tối thiểu 1 mét với người khác, đặc biệt ở nơi đông người.

Hệ quả thực tế: Người Việt Nam sống trong nhà phố – thường có ít cửa sổ và diện tích nhỏ – có nguy cơ lây nhiễm cao hơn trong nhà. Sử dụng máy lọc không khí có bộ lọc HEPA có thể là một giải pháp thay thế hiệu quả.

Kết luận

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố kết thúc tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu vào tháng 5/2023, nhưng virus vẫn đang lưu hành và tiếp tục biến đổi. Đối với người Việt Nam, thách thức thực sự không phải là liệu có mắc bệnh hay không, mà là khả năng nhận biết sớm, cách ly đúng cách và bảo vệ người thân trong gia đình. Lựa chọn rất rõ ràng: tiêm vaccine và tiêm nhắc lại, đeo khẩu trang khi cần, và giữ vệ sinh tay – ba lá chắn đơn giản nhưng mạnh mẽ để sống chung an toàn với COVID-19.

Câu hỏi thường gặp

Bài viết liên quan

• Tylenol so sánh với Paracetamol và Ibuprofen – Hướng dẫn về thuốc hạ sốt thường dùng khi mắc COVID-19.
• Tổ đỉa: Triệu chứng, nguyên nhân và cách điều trị – Bệnh da liễu phổ biến, không liên quan đến COVID-19 nhưng hữu ích cho độc giả quan tâm đến sức khỏe.